По години неискористен талент и минимални инвестиции, Босна и Херцеговина почнува да ги гледа првите вистински промени во својот стартап пејзаж, инспирирани од инвеститорската заедница.

Стартап сцената во Босна и Херцеговина со години се наоѓа на граница помеѓу надежта и двоумењето. Талентот отсекогаш бил тука – брилијантни инженери, математичари и дизајнери кои играат клучна улога во позадината на глобалните компании – но самата држава ретко успева да го претвори ваквиот суров потенцијал во вистински мотор за иновации. Долго време, идејата за ангел инвестирање или ризичен капитал во Босна и Херцеговина звучеше далечна како Силиконската долина. Денес, пак, нешто почнува да се менува.

Институционалната основа е сè уште кревка, но видлива. Во 2024 година, Босна забележа едвај 3,6 милиони евра во инвестиции на ризичен капитал, бројка толку мала што многумина ја гледаат како симпболична. Сепак, годинава е позната и по лансирањето на првиот домашен фонд за ризичен капитал, Cloud Health EuroVentures, на настанот Slush’D Sarajevo. Ова се покажа како знак дека некој е подготвен да го пробие патот, дури и преку трње. Во исто време, растечка група инвеститори, некои локални, а некои од дијаспората, претпазливо го тестираат теренот за нивните понатамошни чекори.

Многумина веруваат, а многумина сè уште се двоумат

Еден од најгласните поддржувачи е Изет Ждраловиќ, партнер во словенечкиот фонд Silicon Gardens. Како коосновач на успешни стартапи (Microblink и Photomath кој беше купен од Google), кои сега се дел од глобалната технолошка сцена, тој носи искуство од прва рака за градење на deep-tech производи од нула. Тврди дека она што го кочи регионот не е недостатокот на интелигенција, туку длабоката културолошка неподготвеност за неуспехот да се третира како основен елемент од кој потоа настанува успехот.

Ждраловиќ ова го кажува многу директно: започнувањето компанија која ќе пропадне во регионот често станува срамна тајна. На сцената за време на Самитот на бизнис ангели (BAS), тој сподели приказна за еден млад шведски основач. Тој му кажал дека неговиот претходен стартап пропаднал, но и дека научил много од тоа, и го искористил тоа искуство во неговиот следен потфат. За него, таквата отвореност едноставно не постои во регионот, и особено во Босна и Херцеговина.

Ждраловиќ верува дека овој молк околу неуспехот е една од причините зошто регионалниот стартап екосистем се мачи да учи и да еволуира.

Понатаму, Silicon Gardens намерно се позиционира не само како извор на пари, туку и како градител на екосистемот. Ждраловиќ вели дека фондот управува со околу 33 милиони евра, од кои околу 40% веќе се пласирани во 17 стартапи. Целта, објаснува тој, е да се донесе искуството на основачите на стартапи во регионот – не само парите – и да им се помогне на основачите да размислуваат глобално од првиот ден, наместо да се ограничуваат на локалните пазари.

Тој често ги истакнува она што ги нарекува „трите јазови“.

„Јазот во амбициите – премногу основачи имаат за цел само да ги опслужуваат локалните или регионалните пазари, наместо да градат производи за глобална публика. Јазот во капитал – иако постојат некои фондови, тие сè уште се ретки, недоволно капитализирани или регионално расфрлани. Последно, но не и помалку важно, јазот во искуство – недостаток на ментори, приказни за успех/неуспех или инвеститори со искуство во продажба на компании (exits) кои можат да ги водат новите основачи подалеку од самото техничко извршување“, објаснува тој.

Според него, на регионот не му недостасува интелект. Босна и Херцеговина, Хрватска, Словенија – сите тие имаат врвен инженерски и математички талент. Исто така, Ждраловиќ тврди дека една од најголемите предности на регионот е токму она што многумина го гледаат како слабост: големината. Овие земји се премногу мали за стартап да се скалира локално, што создава природен притисок за основачите да одат глобално од првиот ден.

„Удривме во бариери дома и тоа беше најдоброто нешто што ни се случи. Ако не можеме да изградиме нешто овде, ајде да го градиме глобално“, се сеќава тој за раните денови на Microblink.

Неговата поента е поткрепена со интересна споредба: целиот пазар на поранешна Југославија има околу 22 милиони луѓе – приближно колку Скандинавија. Сепак, Скандинавија произведува помеѓу два и пет „еднорози“ годишно. Западниот Балкан произведува можеби еден секоја деценија.

„Тоа ви го покажува јазот и потенцијалот. За мене како инвеститор, овој регион е полн со можности. Одвреме-навреме слушате дека има меѓународна компанија која вработува 500 Босанци – и си помислувам: што правите? Вие сечете дрва, ги испраќате во Америка и купувате скап мебел. Тоа е она што го правиме овде. Дел од тој талент треба да остане – не само како програмери, туку како основачи и претприемачи кои градат свои сопствени бизниси“, истакнува Ждраловиќ.

Инвеститори во рана фаза: обид за изградба на темелите

Некои од првите актери на ова основно ниво се Мрежата на бизнис ангели на Босна и Херцеговина (BHBAN) – основана во 2022 година – и Vrbas Capital со седиште во Бања Лука, лансиран во 2023 година. Овие мрежи имаат за цел да ги здружат малите базени на капитал, да овозможат ко-инвестирање и да го намалат ризикот за индивидуалните ангели кои поддржуваат стартапи во рана фаза.

Сепак, како што покажуваат најновите сеопфатни прегледи, екосистемите за ангел-инвестирање и ризичен капитал се практично непостоечки во Босна и Херцеговина. Нивоата на Venture Capital финансирање што Босна и Херцеговина ги привлекува секоја година се во остра спротивност со регионалните сили како Хрватска или Бугарија, каде што десетици милиони евра се влеваат годишно во технолошки стартапи.

И додека Босна сè уште заостанува во обем и зрелост, првиот бран на структурирана инвестициска активност почна да се формира. Бранко Кецман од Vrbas Capital го гледа истото ветување – но неговото искуство ја открива суровата реалност на понудата на зделки во Босна и Херцеговина.

„Инвестиравме во пет стартапи кои работат не само во регионот, туку и глобално. Но, протокот на зделки овде е сè уште ограничен и премал. Разгледавме 250 стартапи за да инвестираме во пет. Техничкото знаење е тука, но сè уште недостасува деловно разбирање. Исто така, треба да ги промениме законските регулативи – како се дефинира стартап, како се категоризира, како се оданочува. Тоа би помогнало неизмерно“, објаснува тој.

Понатаму, иако Кецман сака да инвестира локално, тој не сака да го прави тоа по секоја цена.

„Би сакале да инвестираме во локални стартапи, но тие мора да го исполнат стандардот. А многумина сè уште не го исполнуваат. Меѓутоа, кога инвестираме глобално, можеме да ја искористиме таа мрежа и да ја донесеме овде, да ги натераме да ги разгледаат стартапите во регионот“, забележува Кецман.

За Нина Дремељ, управувачки партнер на Vesna VC, првиот словенечко-хрватски фонд за висока технологија, или deep tech, најголемото ограничување на регионот е психолошко – не само за да се биде основач, туку и за инвестирањето.

„Секогаш сме премногу скромни. Веруваме дека не вредиме да бидеме ангел-инвеститори. Веруваме дека ни недостасува знаење. Веруваме дека секој може да не победи. Но, сосема е спротивно“, вели таа.

Deep tech технологијата, тврди Дремељ, успева во места со силен талент во STEM науките и тврдоглава отпорност – две работи што Балканот ги има во изобилство. „Балканот е силен. Ние сме отпорни. Ние сме паметни. Единствениот проблем е што не знаеме како да се рекламираме.“

Ангел-инвестирањето, според неа, е од суштинско значење за кршење на тој шаблон. „На ангелите не им требаат милиони. Ним само им требаат дополнителни пари и волја да поддржат амбициозни претприемачи. Дури и неуспесите се добри. Основач кој не успеал петпати може да биде оној кој ќе ја создаде успешната приказна што ќе врати сè назад“, вели таа.

Подготвеноста за инвестиции останува проблем

На страната на основачите, има знаци на промени. Како што инвеститорите градат мрежи и се појавуваат групи на ангели, некои тимови стануваат посериозни во начинот на кој ги презентираат бизнис плановите, размислуваат за скалирање и градат фокусирајќи се на глобалните пазари.

Сепак, менторството и повратните информации од реалниот свет често недостасуваат. Деловна обука, изложеност на инвеститори и разбирање на распределбата на капиталот, излезните стратегии и соодветноста на пазарот сè уште недостасуваат – што прави многу технички ветувачки стартапи да бидат несоодветни за инвестиција.

Како што додава Дремељ, постои и промена во начинот на размислување кога станува збор за тоа што е потребно за една компанија да стане успешна. „Треба да се оддалечиме од класичната парадигма каде на една компанија и требаат 20 години за да порасне и да прифатиме модел каде компанијата може да се скалира за пет години. Тоа бара поддршка и градење на инфраструктура за да се овозможи тоа“, објаснува таа.

Мирон Лукач, в.д. директор на Фондацијата 787 – клучен поддржувач на екосистемот во БиХ – се осврнува на последните десет години со претпазлив оптимизам. „Екосистемот на Босна расте стабилно. Има повеќе настани што ги поврзуваат засегнатите страни, од основачи до инвеститори, и програми во рана фаза што им даваат платформа на стартапите. На пример, преку BAS и слични настани, тимовите во рана фаза можат да запознаат ангели, да побараат почетно финансирање и да добијат повратни информации“, истакнува тој.

Но, тој исто така предупредува дека да се биде технички поткован повеќе не е доволно. „Многу наши стартапи се многу силни во производите што ги развиваат и се експерти во нивните технички полиња, но им недостасува деловно разбирање и свест за тоа што бараат инвеститорите. Тоа е она на што работиме со нив. Во однос на нивните производи, тие се силни, но деловната страна треба да се засили.“ Дијаспората е исто така тука како критичен дел од сложувалката. „Инвеститорите од дијаспората можат да донесат стандарди на управување, финансирање, глобални мрежи – и да помогнат ангел-инвестирањето да се обликува во одржлив модел“, забележува Лукач.

Инвеститорите сè уште имаат надеж

На макроекономска страна, пошироката инвестициска клима во Федерацијата Босна и Херцеговина забележа силен пораст: во 2024 година, вкупните реализирани инвестиции низ секторите надминаа 3,12 милијарди евра, што е зголемување од 10,2% на годишно ниво. Сепак, повеќето од тие средства отидоа во традиционални индустрии – инфраструктура, недвижности, производство – наместо во технолошки стартапи. Во овој поглед, ангел и VC инвестирањето останува исклучително ретко, а екосистемот е сè уште во зачеток.

Стартап директориумот и страницата за рангирање StartupBlink ја сместува Босна и Херцеговина на 91-то место глобално и 23-то во Источна Европа во своето рангирање за 2025 година – доказ дека постои видливост, но и дека БиХ останува далеку зад регионалните лидери.

Иако има поширок раст на инвестициите во БиХ, многу мал дел од нив се влева во стартапи во рана фаза. Парите што навистина постојат за стартапи имаат скромна и спорадична основа и често се зависни од странски мрежи или мрежи предводени од дијаспората. И покрај отрезнувачките бројки, сепак, многу инвеститори се категорични дека БиХ не е изгубен случај – туку долгорочна игра.

Ждраловиќ наоѓа надеж во способноста на регионот за самофинансирање, за работа под ресурсни ограничувања и за градење нешто од ништо. Тој исто така тврди дека малите „семиња“ – дури и ангел-инвестициите – можат да бидат важни ако се спарени со менторство и глобален начин на размислување.

„Кога некој ќе продаде компанија, често инвестира во недвижности и ја пропушта шансата да му врати на екосистемот. Купуваат станови на море, претворајќи се во општество на рентиери, и со текот на времето, многумина завршуваат работејќи во услужни улоги – што едвај е поентата на претприемништвото. Во нашиот случај, кога ја реализиравме exit стратегијата, Silicon Gardens, со своите 20-тина партнери (LPs), го реинвестираше капиталот во екосистемот. Овој пристап е клучен – тој го негува талентот и овозможува искуството што луѓето го стекнале во Microblink, работејќи со различни стартапи низ светот, да ги поттикне новите потфати и да постави повисок стандард“, нагласува Ждраловиќ.

За Лукач и другите градители на екосистемот, клучот е во доследноста. Повеќе настани за презентирање идеи, повеќе средби на ангели, поголема вклученост на дијаспората и регулаторна средина која конечно ги признава стартапите како посебна економска категорија – со алатки како ESOPs, конвертибилни записи и фер даночен третман за компаниите во рана фаза.

Но, за овој циклус да функционира, треба да бидат видливи моделите за пример. „Прикажувањето на приказни за успех, и приказни за неуспех, е она што ја разгорува и одржува следната генерација“, заклучува Дремељ од Vesna VC.

Земајќи сè во предвид, стартап приказната на Босна и Херцеговина сè уште е во почетната фаза. Земјата нема да направи значителен скок преку ноќ, и никој што сериозно сака да изгради нешто, не го очекува тоа. Но, делчињата почнуваат да се препознаваат и поврзуваат едно со друго: основачи кои го виделе светот, ангели подготвени да го тестираат теренот, дијаспора која полека се враќа назад и генерација која не ги прифаќа старите ограничувања како фиксни.

Оригиналната сторија е објавена на веб-страницата на Swiss EP.

Добивај известувања

Најава

Извести ме за

нови коментаринови одговори на мои коментари

Label

{} [+]

Name*

Email*

Website

Label

{} [+]

Name*

Email*

Website

0 Коментари

Најнови

Најстари Со највеќе гласови

Inline Feedbacks

View all comments